Jang Kều và chuyện Nhà Chống Lũ

Đăng bởi admin vào

“Nhà chống lũ” là dự án thiện nguyện quyên góp từ cộng đồng qua các hoạt động online và đấu giá trực tiếp các tác phẩm nghệ thuật, với mục tiêu phần nào hỗ trợ cho người dân vùng lũ xây dựng được chốn an cư. Jang Kều – người khởi xướng dự án – không phải một nhân vật bí ẩn. Chị xuất hiện trong tất cả các sự kiện của “Nhà chống lũ”, lúc nào cũng với nụ cười hồn nhiên và lạc quan, giản dị và truyền cảm hứng như chính tên gọi chị đã chọn cho dự án.

30 và 70

Tôi biết Jang Kều qua Facebook – điều này cũng dễ hiểu trong thế giới mà dù muốn hay không người ta vẫn phải công nhận mạng xã hội là công cụ kết nối con người nhanh và phổ rộng bậc nhất. Jang Kều (tên thật là Phạm Thị Hương Giang) không phải một hot facebooker, mỗi status của chị trung bình có vài chục like, mọi thứ giản dị, không ồn ào. Cuộc nói chuyện của tôi và chị được sắp xếp xen kẽ giữa những cuộc họp, tiếp chuyên gia, đi thực địa liên tục và cả thời gian cho cậu con trai đi ngủ mỗi tối nữa.

“Gặp chị em rất xấu hổ, khi lúc nào cũng lấy lý do “rất bận” để tự bào chữa cho việc chẳng biết sắp xếp thời gian.”

“Miễn là em tìm thấy niềm vui trong mỗi việc em làm, tự em sẽ biết cách sắp xếp cho nó.”

Nhà chống lũ – nó chỉ chiếm của chị khoảng 20-30% thời gian mà thôi.”

30% – có nghĩa là chị vừa thực hiện liên tiếp 2 cuộc triển lãm và đấu giá gây quỹ cho “Nhà chống lũ” tại Hà Nội và TP.HCM. 70% còn lại chia đều cho vài công ty tại Việt Nam và Singapore mà chị sáng lập hoặc đồng sáng lập, cho bạn bè, những chuyến đi, vài chậu hồng ngoài ban công, và cả cậu con trai bé nhỏ.

“Nhà chống lũ” là dự án thiện nguyện đặc biệt, bởi nó không gắn với bất cứ tổ chức, cơ quan, đoàn thể nào. Nó được khởi xướng bởi cá nhân nhưng rồi được gây quỹ, vận hành bởi cộng đồng.


Gặp lại cụ bà Hồ Thị Nga sau nửa năm xây nhà cho cụ

Câu chuyện đưa chúng tôi ngược về mùa hè năm 2009, khi nhiều vùng nông thôn miền trung đã kiệt sức vì lũ. Chị cùng đoàn thiện nguyện năm ấy tiến sâu vào vùng rốn lũ Đại Lộc, Quảng Nam, đi qua những căn nhà chẳng còn dấu tích, xơ xác, những người dân hớt hải đưa nhau tới trạm xá, những tiếng khóc than… Chị bỗng bắt gặp một người đàn ông da đen sạm nhăn nheo, tay cần cán cuốc, đứng giữa nền nhà trống hoác, dưới chân là mấy cái nồi nhọ nhem nằm lăn lóc. Chị cất tiếng gọi, gọi mãi nhưng ông không trả lời. Trả lời ư? Nhưng còn gì để nói vào lúc ấy. Người đàn ông nhăn nheo đứng hóa đá, như một pho tượng vô hồn và thống khổ đến tê dại. Cơn lũ đã tha không cướp đi sinh mạng của ông như hàng chục người đồng hương khác, nhưng nó lấy đi tất cả, nơi để trở về, nơi để người ta tìm thấy động lực sống. Tôi đã xem bức hình một người bạn chị chụp ông trong khoảnh khắc đó. Nó làm tôi nhớ tới hình ảnh một tiểu thương đứng thẫn thờ nhìn toàn bộ tài sản và tương lai của gia đình đang cháy thành tro. Nỗi đau có thể nhấn chìm con người tới tận cùng của sự vô vọng.

Hình ảnh ấy ám ảnh Jang Kều, mang đến một câu hỏi “Làm gì để giữ lại được ngôi nhà – nơi bấu víu tinh thần – cho những người thống khổ này?” Cái đói có thể qua đi, bệnh tật có thể chữa khỏi, nhưng lũ hầu như năm nào cũng quay lại, thảm kịch năm nào cũng lặp lại, ngày càng quái ác. Ngược lại, lũ lụt thiên tai cũng mang tới những sự bất công, tính lười biếng và ỷ lại của chính những nạn nhân. Vì thế, vấn đề đặt ra không chỉ là “làm gì”, mà phải là “làm gì cho hiệu quả”. Câu hỏi quẩn quanh ấy cứ trở đi trở lại cho tới mùa lũ lịch sử năm 2013, khi bằng một duyên cớ kỳ diệu nào đó, Jang Kều tình cờ nhìn thấy bức hình chụp ngôi nhà gỗ trăm tuổi được đặt trên 6 cọc bê tông, kiên cường giữa biển nước. Ấy là công trình mà Giáo sư, Tiến sĩ Tống Trần Tùng – chuyên gia về vật liệu nhẹ – dành tặng người hàng xóm ở quê Hương Sơn (Hà Tĩnh) của mình. Nó đã tồn tại hơn 10 năm.

Chuyện của mặt trời, chuyện của chúng ta

Với các dự án dùng phương thức quyên góp từ đám đông (crowdfunding), có hai yếu tố quan trọng quyết định sự thành công – đó là Lòng tin và Cảm hứng. Chỉ bằng Lòng tin, Tiến sĩ Tống Trần Tùng đã trao toàn bộ thiết kế của mình cho cô gái không quen biết; Chỉ bằng Lòng tin, những người bạn lớn đã xắn tay cùng Jang Kều biến y tưởng “Nhà chống lũ” mới lóe thành hiện thực; Cũng chỉ bằng lòng tin, các nghệ sĩ đã gửi tranh cho Jang đấu giá, nhiều người thậm chí còn không quen trên Facebook đã chuyển tiền vào tài khoản cá nhân của Jang… Ngay trong chiến dịch đầu tiên mùa lũ 2013 ấy, họ đã quyên góp đủ tiền để xây 5 căn nhà chống lũ. 5 căn nhà đầu tiên ấy được chung tay xây dựng chỉ trong đúng 35 ngày để người dân kịp ăn Tết.

Chung tay và truyền cảm hứng là hai tôn chỉ mà Jang Kều đặt ra cho “Nhà chống lũ”. Bởi dự án này không của riêng Jang hay bạn bè, nó là của cộng đồng – chính cộng đồng giúp đỡ cộng đồng. Bản thân Jang sẽ không thể hiện thực hóa nếu thiếu bàn tay của anh em bạn bè trí thức, các kiến trúc sư. Những người nghệ sĩ tới tham dự lặng lẽ, tình nguyện “được giao việc” bất cứ lúc nào. Những họa sĩ, nhà điêu khắc gửi gắm tác phẩm của mình, để nó được mang nhiều hơn y nghĩa thỏa mãn cái tôi nghệ sĩ đơn thuần – trở thành |nghệ thuật vị nhân sinh” đúng nghĩa. Những bạn trẻ từ khắp nơi cùng tình nguyện thực địa, cung cấp thông tin. Người dân địa phương cùng giúp đỡ, chung tay dựng nhà. Và chính người được xây nhà cũng cần góp ít nhất 50% giá trị căn nhà chống lũ ấy. Jang tin rằng, thay vì cho không, chỉ khi người dân thực sự được thấu hiểu và nói lên nhu cầu của mình, được tham gia vào quá trình tạo nên ngôi nhà cho chính mình, đóng góp cả công sức và tiền bạc, họ mới cảm thấy trân trọng, và quan trọng hơn – cảm thấy mình-thực-sự- thuộc-về-nơi-đó.

Tới nay, cảm hứng đã được lan tỏa trong cộng đồng, góp phần xây được hơn 250 căn nhà chống lũ. “Con số có vẻ khả quan, nhưng để xây lại toàn bộ số nhà đã bị lũ tàn phá tính tới thời điểm này, chúng ta sẽ phải mất khoảng… 500 năm nữa”. Trong khi một tượng đài hay miếu thờ vô bổ nào đó có thể tương đương với… khoảng 1.000 căn nhà.

Nhưng quan trọng hơn những con số, quan trọng hơn 250 căn nhà mới, ấy là những số phận mới, những tư duy mới. Những đứa trẻ kia đã biết bỏ dép ngoài cửa. Người phụ nữ nọ quyết định mở một quán bánh xèo trước cửa. Nó là những biểu tượng giản dị mà đẹp đẽ nhất cho sự trân quý những gì có được và niềm tin vào cuộc sống phía trước. Đó cũng chính là sợi chỉ xuyên suốt cho triển lãm “Chuyện nhà lũ” tổ chức tại Hà Nội và TP.HCM đầu tháng 12 vừa qua: “Những ngôi nhà đổi khác – Những con người đổi mới”.

Không chỉ những người Được Giúp đổi mới, tôi tin rằng chính những người Giúp cũng đổi mới. Khi người ta hiểu rằng sự giúp đỡ giá trị nhất là phải đặt vào tay đối phương đúng thứ họ cần, chứ không phải thứ-ta-nghĩ-họ-cần. Còn Jang Kều, chị mong đến một lúc nào đó dự án “Nhà chống lũ” hết việc để làm, ví dụ chị có thể trao tặng toàn bộ module thiết kế cho các địa phương, và tất cả cùng nhận thức tầm quan trọng của việc chung tay xây dựng những ngôi nhà chống lũ cho mình và láng giềng. “Bây giờ thì phải cật lực kiếm tiền để vận hành dự án, và cả để… đấu giá tranh nữa. Nếu có bức nào khó bán quá, mình cố gắng mua lại, vừa cho chính mình, mà vừa để tiếp tục nuôi dưỡng niềm cảm hứng cho người sáng tác. Mình tin vào giá trị của nghệ thuật – không phải một sản phẩm vật chất, giá trị của nó sẽ tồn tại với thời gian, trở thành tài sản quý giá, cũng như là chất xúc tác để người sở hữu đến gần hơn với văn hóa.”

Tôi không biết tháng và năm sinh của chị, nhưng tôi cứ tin rằng chị phải là người hành Hỏa, hoặc phải sinh ra dưới sao Thái dương chiếu mệnh. Bên dưới mái tóc ngắn xoăn lên như một chú bé tinh nghịch, dưới ánh mắt lấp lánh và nụ cười hồn nhiên, lúc nào tôi cũng thấy có lửa bên trong ấy. Ánh lửa của lòng nhiệt tình, của thiện lương, của niềm tin, ánh lửa truyền cảm hứng.

“Người ta cứ phàn nàn về xã hội nhiều điều xấu xa, nhưng ngồi với chị hôm nay, thì em chẳng còn nghi ngờ gì nữa, mọi việc xung quanh thật ra đang tốt đẹp dần có phải không?”

“Đúng là mọi việc quanh ta đều đang tốt đẹp lên mà, em hãy tin vào điều đó!”

Nhà báo Vũ Thủy

(Báo Phụ Nữ)